THƯ VIỆN CHIA SẺ TÀI LIỆU TRỰC TUYẾN

Nhanh chóng - Hiệu quả - Tiết kiệm

Sáng kiến kinh nghiệm rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải một số bài toán bằng phương pháp véc tơ

Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH SÁNG KIẾN KINH NGHI

ỆM RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG GIẢI MỘT SỐ BÀI TOÁN BẰNG PHƯƠNG PHÁP VÉC TƠ Người thực hiện: Hoàng Thị Uyên Chức vụ: Phó Hiệu trưởng SKKN thuộc

môn: Toán THANH HÓA NĂM 2016 1 2 KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT GV: Giáo viên HS: Học sinh HH: Hình học PPVT: Phương pháp véc tơ SGK, SBT: Sách giáo khoa, sách bài tập THPT: Trung học phổ thông PT: Phương trình HPT: Hệ phương trình 2 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ 1. MỞ ĐẦU 1.1. Lý do chọn đề tài Theo đường lối đổi mới giáo dục của Đảng là đổi mới căn bản, toàn diện trong giáo dục; ngành giáo dục nước ta đang đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh. Việc đổi mới phương pháp dạy học môn toán ở trường THPT là làm cho học sinh học tập tích cực, chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Làm cho học sinh nắm được một cách chính xác, vững chắc và có hệ thống những kiến thức và kỹ năng toán học phổ thông cơ bản, hiện đại, phù hợp với thực tiễn và có năng lực vận dụng những tri thức đó vào những tình huống cụ thể, vào đời sống, vào lao động sản xuất, vào việc học tập các bộ môn khoa học khác. Việc giải bài tập toán là hình thức tốt nhất để củng cố, hệ thống hóa kiến thức và rèn luyện kỹ năng, là một hình thức vận dụng kiến thức đã 3 4 học vào những vấn đề cụ thể, vào thực tế, vào những vấn đề mới, là hình thức tốt nhất để giáo viên kiểm tra về năng lực, về mức độ tiếp thu và khả năng vận dụng kiến thức đã học của học sinh . Thực tiễn dạy học cho thấy: Việc sử dụng phương pháp véctơ trong việc giải các bài toán, học sinh có thêm những công cụ mới để diễn đạt, suy luận để giải toán, tránh được ảnh hưởng không có lợi của trực giác, từ đó cho thấy bất kỳ một vấn đề gì đều được xem xét và giải quyết trên quan điểm khoa học, với những cách tiếp cận vấn đề khác nhau sẽ đưa ra các phương pháp khác nhau đều đúng đắn. Đây cũng là dịp tốt để học sinh làm quen với ngôn ngữ toán học cao cấp, từ đó giáo dục học sinh cách nhìn cởi mở khoa học đối với mọi môn học liên quan. Đồng thời cũng thấy rằng việc sử dụng không thành thạo phương pháp trên, lúng trúng và giải sai bài tập (đặc biệt những bài tập liên quan đến véc tơ, các pt, hệ pt chứa căn giải thông thường không thuân lợi) đã làm học sinh gặp nhiều khó khăn, hạn chế tới kết quả học tập trong phạm vi chuyên đề sử dụng “phương pháp véc tơ” để giải toán. Với những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ”. 1.2. Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu phương pháp véc tơ giải bài tập toán theo hướng hình thành và rèn luyện cho học sinh kỹ năng vận dụng kiến thức véc tơ để giải toán. Dựa theo chuẩn kiến thức kỹ năng hình học 10 của Bộ GD­ĐT và xuất phát từ thực tiễn giảng dạy nghiên cứu phương pháp dạy học bài tập hình học lớp 10 và một số bài tập đại số lớp10 theo phương pháp dùng véc tơ, nhằm rèn luyện kỹ năng giải toán cho học sinh. 1.3. Đối tượng nghiên cứu Kỹ năng giải bài tập hình học lớp 10 và các bài tập giải pt, hệ pt bằng phương pháp véc tơ. 1.4. Phương pháp nghiên cứu Từ bài toán cụ thể khái quát thành dạng, có cách giải tương ứng cho từng dạng bài tập đó. Hoặc ngược lại từ cách giải chung của dạng toán áp dụng vào làm ví dụ minh họa và có hệ thống bài tập áp dụng. Cụ thể là giải một số bài tập hình học phẳng bằng phương pháp véc tơ trong chương I+II SGK hình học 10 (theo chương trình cơ bản và nâng cao), 4 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ giải một số phương trình, hệ phương trình bằng cách sử dụng các tính chất, phép toán về véc tơ để giải. Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin về việc vận dụng véc tơ trong giải bài toán cuả học sinh lớp 10 ở mức độ nào, để có cách xử lý các số liệu đó. 2. NỘI DUNG 2.1. Cơ sở lý luận Theo phương pháp dạy học toán mỗi bài tập toán đặt ra ở một thời điểm nào đó của quá trình dạy học đều chứa đựng một cách tường minh hay ẩn ch ứ a những chức năng khác nhau. Các chức năng đó là: Chức năng dạy học; Chức năng giáo dục; Chức năng phát triển; Chức năng kiểm tra. Các chức năng đều hướng tới việc thực hiện các mục đích dạy học, cụ thể: ­ Chức năng dạy học: Bài tập toán nhằm hình thành củng cố cho học sinh những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo ở các giai đoạn khác nhau của quá trình dạy học. ­ Chức năng giáo dục: Bài tập toán nhằm hình thành cho học sinh thế giới quan duy vật biện chứng, hứng thú học tập, sáng tạo, có niềm tin và phẩm chất đạo đức của người lao động mới. ­ Chức năng phát triển: Bài tập toán nhằm phát triển năng lực tư duy cho học sinh, đặc biệt là rèn luyện những thao tác trí tụê hình thành những phẩm chất của tư duy khoa học. ­ Chức năng kiểm tra: Bài tập toán nhằm đánh giá mức độ kết quả dạy và học, đánh giá khả năng độc lập học toán, khả năng tiếp thu, vận dụng kiến thức và trình độ phát triển của học sinh. Hiệu quả của việc dạy toán phần lớn phụ thuộc vào việc khai thác và thực hiện một cách đầy đủ các chức năng có thể có của các tác giả viết sách giáo khoa đã có dụng ý đưa vào chương trình. Người giáo viên phải có nhiệm vụ khám phá và thực hiện dụng ý của tác giả bằng năng lực sư phạm của mình. Trong các bài toán có nhiều bài toán chưa có hoặc không có thuật giải và cũng không có một thuật giải tổng quát nào để giải tất cả các bài toán. Chúng ta chỉ có thể thông qua việc dạy học giải một số bài toán cụ 5 6 thể mà dần dần truyền thụ cho học sinh cách thức, kinh nghiệm trong việc giải bài tập suy nghĩ, tìm tòi lời giải cho mỗi bài toán. Rèn luyện cho học sinh toán không có nghĩa là giáo viên cung cấp cho học sinh lời giải bài toán. Biết lời giải của bài toán không quan trọng bằng làm thế nào để giải được bài toán. Để làm tăng hứng thú học tập của học sinh, phát triển tư duy, thầy giáo phải hình thành cho học sinh một quy trình chung, phương pháp tìm tòi lời giải cho một bài toán. Chúng ta thườ ng h ướ ng d ẫn các em tìm lời giải cho một bài toán được tiến hành theo 4 bước sau: Bước 1: Tìm hiểu nội dung bài toán Để giải được một bài toán, trước hết phải hiểu bài toán đó và có hứng thú với việc giải bài toán đó. Vì thế người giáo viên phải chú ý gợi động cơ, kích thích trí tò mò, tính sáng t ạ o cho học sinh và giúp các em tìm hiểu bài toán một cách tổng quát. Tiếp theo phải phân tích bài toán đã cho: ­ Đâu là ẩn số, đâu là dữ kiện. ­ Vẽ hình, sử dụng các kí hiệu thích hợp (nếu cần). ­ Phân biệt các thành phần khác nhau của điều kiện, có thể diễn đạt các điều kiện đó dưới dạng công thức toán học được không? Bước 2: Xây dựng chương trình giải. Phải phân tích bài toán đã cho thành nhiều bài toán đơn giản hơn. Phải huy động những kiến thức đã học (định nghĩa, định lí, quy tắc.) có liên quan đến những điều kiện, những quan hệ trong đề toán rồi lựa chọn trong số đó những kiến thức gần gũi hơn cả với dữ kiện của bài toán rồi mò mẫm, dự đoán kết quả. Xét vài khả năng có thể xảy ra, kể cả trường hợp đặc biệt. Sau đó, xét một bài toán tương tự hoặc khái quát hóa bài toán đã cho. Bước 3: Thực hiện chương trình giải. Bước 4: Kiểm tra và nghiên cứu lời giải. ­ Kiểm tra lại kết quả, xem lại các lập luận trong quá trình giải. ­ Nhìn lại toàn bộ các bước giải, rút ra tri thức phương pháp để giải một loại bài toán nào đó. ­ Tìm thêm các cách giải khác (nếu có thể). ­ Khai thác kết quả có thể có của bài toán. 6 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ ­ Đề xuất bài toán tương tự, bài toán đặc biệt hoặc khái quát hóa bài toán tổng quát. Công việc kiểm tra lời giải của một bài toán có ý nghĩa quan trọng. Trong nhiều trường hợp, sự kết thúc của bài toán này lại mở đầu cho một bài toán khác. Vì vậy "Cần phải luyện tập cho học sinh có một thói quen kiểm tra lại bài toán, xét xem có sai lầm hay thiếu sót gì không, nhất là những bài toán có đặt điều kiện hoặc bài toán đòi hỏi phải biện luận. Việc kiểm tra lại lời giải yêu cầu học sinh thực hiện một cách thường xuyên”. Cơ sở khoa học Xuất phát từ các yêu cầu đối với học sinh về kiến thức cơ bản và kỹ năng cơ bản trong chương I, II­ SGK HH cơ bản và nâng cao là: ­ Về kiến thức cơ bản: nắm được khái niệm véctơ, hai véctơ bằng nhau, hai véctơ đối nhau, véctơ không, quy tắc ba điểm, quy tắc hình bình hành, quy tắc trung điểm, định nghĩa và tính chất của phép cộng, phép trừ, phép nhân véctơ với số thực, tích vô hướng của hai véctơ. ­ Về kĩ năng cơ bản: biết dựng một véctơ bằng véctơ cho trước, biết lập luận hai véctơ bằng nhau, vận dụng quy tắc hình bình hành, quy tắc ba điểm để dựng véctơ tổng và giải một số bài toán, biết xác định số thực k đối véc tơ cùng phương sao cho , vận dụng tính chất cơ bản của tích vô với hai hướng, đặc biệt để xác định điều kiện cần và đủ của hai véctơ (khác véctơ­không) vuông góc với nhau, vận dụng tổng hợp kiến thức về véctơ để nghiên cứu một số quan hệ hình học như: tính thẳng hàng của ba điểm, trung điểm của đoạn thẳng, trọng tâm của tam giác, giao điểm hai đường chéo của hình bình hành, bất đẳng thức véc tơ,… 2.2. Thực trạng vấn đề của sáng kiến kinh nghiệm Trong thực tế gi ả ng dạy các khóa h ọ c sinh cho thấy: l ớ p 10G, 10E khóa 2012­2015 có 50 đ ế n 60% h ọ c sinh và l ớ p 10G khóa 2015­ 2018 tr ườ ng THPT Ba Đình­ Nga S ơ n có t ớ i 80% học sinh thường gặp khó khăn khi vận dụng kiến thức véc t ơ vào giải quyết các bài tập, cụ thể là do: học sinh không bi ế t v ậ n d ụ ng kiến thức các khái niệm, định lí, qui tắc về véc tơ, không trở thành cơ sở của kỹ năng. Khi gặp các bài toán có liên quan đến véc tơ thì hầu hết các em học sinh ngại giải, có những h ọ c sinh n ả n, không ch ị u suy nghĩ, tìm tòi cách gi ả i quy ế t 7 8 bài toán ho ặ c có nh ữ ng pt, h ệ pt n ế u dùng pp gi ả i thông th ườ ng r ấ t ph ứ c t ạ p nh ư ng n ế u bi ế t s ử d ụ ng ph ươ ng ph áp véc t ơ gi ả i thì r ấ t g ọ n. Trong chương trình hình học lớp 10 học sinh được học về véctơ, các phép toán trên véctơ, các tính chất cơ bản của tích vô hướng và những ứng dụng của chúng, đặc biệt là những hệ thức quan trọng trong tam giác: Định lý Côsin, định lý Sin, công thức trung tuyến, các công thức tính diện tích tam giác.học sinh phải biết tận dụng các kiến thức cơ bản nói trên để giải một số bài toán hình học và bài toán thực tế. PPVT có nhiều tiện lợi trong việc giải các bài tập hình học cũng như đại số. Tuy vậy, khi sử dụng phương pháp này học sinh vẫn gặp phải một số khó khăn và không tránh khỏi những sai lầm trong khi giải. Khó khăn thứ nhất mà học sinh gặp phải đó là lần đầu tiên làm quen với đối tượng mới là véctơ, các phép toán trên các véctơ. Các phép toán trên các véctơ lại có một số tính chất tương tự như đối với các số mà học sinh đã học trước đó, do đó học sinh chưa hiểu rõ bản chất của các khái niệm và các phép toán nên dễ ngộ nhận, mắc sai lầm trong khi sử dụng PPVT. Khó khăn thứ hai khi sử dụng PPVT là do thoát ly khỏi hình ảnh trực quan, hình vẽ nên khó tưởng tượng, hiểu bài toán một cách hình thức, không hiểu hết ý nghĩa hình học của bài toán. Vì học sinh có thói quen giải bài toán hình học là phải vẽ hình nên khi sử dụng PPVT để giải một số bài tập không sử dụng hình vẽ, học sinh gặp nhiều khó khăn hơn. Khó khăn trong giải pt, hệ pt có chứa căn thức là việc qui về độ dài của véc tơ, chọn tọa độ của véc tơ sao cho hợp lý với các vế của pt hay hệ pt. Học sinh thường gặp khó khăn khi chuyển bài toán từ ngôn ngữ hình học thông thường sang “ngôn ngữ véctơ” và ngược lại. Vì vậy cần rèn luyện cho học sinh kỹ năng chuyển tương đương những quan hệ hình học từ cách nói thông thường sang dạng véctơ để có thể vận dụng công cụ véctơ trong giải toán. 2.3. Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề: Đối với học sinh lớp 10, các em được học về véc tơ, các phép toán trên véc tơ (phép cộng, phép trừ, phép nhân véc tơ với số thực, tích vô hướng của hai véc tơ), sau đó là trục, hệ trục toạ độ, toạ độ của điểm, toạ độ của véc tơ 8 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ và một vài ứng dụng đơn giản của phương pháp toạ độ. Tuy học sinh được học cả hai phương pháp: Véc tơ và toạ độ, phương pháp chủ yếu vẫn là phương pháp véc tơ. Bởi vì, các hệ thức lượng trong tam giác và trong đường tròn được xây dựng nhờ véc tơ cùng các phép toán, đặc biệt là tích vô hướng của hai véc tơ được định nghĩa theo một đẳng thức véc tơ. Để giúp học sinh sử dụng thành thạo PPVT để giải các bài toán, tôi đã tiến hành giải pháp sau: a. Áp dụng quy trình 4 bước trong dạy giải bài tập toán vào giải một số dạng bài toán hình học lớp 10 và pt, hpt chứa căn thức bằng phương pháp véc tơ: Trước hết giáo viên cần rèn luyện cho học sinh nắm vững quy trình bốn bước giải bài toán bằng PPVT. Bước 1: Chọn các véc tơ cơ sở. Bước 2: Dùng phương pháp phân tích véctơ và các phép toán véctơ để biểu diễn, chuyển ngôn ngữ từ hình học thông thường (hoặc từ đại số) sang ngôn ngữ véctơ. Bước 3: Giải bài toán véc tơ. Bước 4: Kết luận, đánh giá kết quả. Giáo viên cần tận dụng các cơ hội để rèn luyện cho học sinh khả năng thực hiện bốn bước giải bài toán hình học bằng PPVT thông qua các bài tập, có thể minh hoạ quy trình bốn bước trên bằng ví dụ sau: Bài toán: Cho góc xOy và hai điểm di chuyển trên hai cạnh của góc. M thuộc Ox, N thuộc Oy, luôn luôn thoả mãn OM = 2ON. Chứng minh rằng trung điểm I của MN luôn thuộc đường thẳng cố định. Hướng dẫn giải: Bước 1: Lấy điểm A Ox, B Oy sao cho OA = OB, và chọn hai véc tơ làm hai véc tơ cơ sở. Mọi véc tơ trong bài toán đều phân tích được (hoặc biểu thị được) qua hai véc tơ này. Bước 2: Giả thiết cho OM = 2ON, nên nếu , thì . Điều phải chứng minh là I thuộc một đường thẳng cố định (dễ thấy đường thẳng này đi qua O) tương đương , với là một véc tơ cố định nào đó. Bước 3: Do I là trung điểm của MN, nên ta có Đặt , ta được điều phải chứng minh. Bước 4: Nhận xét: Nếu lấy thì 9 10 đường thẳng cố định đó đi qua trung điểm A’B. * Có thể tổng quát hoá bài toán theo hai cách: ­ Thay cho giả thiết OM = 2ON bằng OM = m.ON (m là một hằng số). ­ Thay cho kết luận: Trung điểm I của MN thuộc một đường thẳng cố định bằng kết luận: Mỗi điểm chia MN theo tỷ số (p, q là hằng số dương) đều thuộc một đường thẳng cố định. Trong quá trình hướng dẫn học sinh giải toán bằng PPVT, giáo viên cần chú ý đến những tri thức phương pháp: Ở bước 1: Nên chọn các véc tơ cơ sở sao cho các véc tơ trong bài toán phân tích theo chúng thuận lợi nhất. Qua mỗi bài toán học sinh sẽ thấy việc chọn các véc tơ cơ sở như thế nào. Ở bước 2: Cần rèn luyện cho học sinh chuyển đổi ngôn ngữ một cách thành thạo. Cách chuyển đổi như thế nào ta có thể thấy qua từng nhóm bài toán sẽ được trình bày dưới đây. Ở bước 3: Cần nắm vững các phép toán véc tơ. Đồng thời, thông qua các bài tập cụ thể, giáo viên cần làm cho học sinh hiểu rõ được tính ưu việt của PPVT. Đặc biệt các bài tập về tìm tập hợp điểm, các bài tập về chứng minh 3 điểm thẳng hàng, chứng minh hai đường thẳng song song, hai đường thẳng vuông góc,. là những dạng toán có nhiều cơ hội để làm rõ vấn đề này. b. Trước khi giải các bài tập theo hệ thống, tôi đã nhấn mạnh cho học sinh các kiến thức và bài tập cơ bản sau (vì đây là các tri thức phương pháp để giải các bài tập sau này). A ­ Điều kiện cần và đủ để hai véc tơ không cùng phương Bài toán 1: (Bài 12­trang 17­SBT­HH10­nâng cao) Chứng minh rằng hai véc tơ và cùng phương khi và chỉ khi có cặp số m, n không đồng thời bằng 0 sao cho . Suy ra điều kiện cần và đủ để và cùng phương là có cặp số m, n không đồng thời bằng 0 sao cho . B­Tâm tỉ cự của hệ điểm {A1, A2,An} ứng với các hệ số {,,…} (n ≥ 2). Bài toán 2: Cho hai điểm A, B phân biệt và hai số không đồng thời bằng không. Chứng minh rằng: a) Nếu = 0 thì không tồn tại điểm M sao cho . b) Nếu 0 thì tồn tại duy nhất điểm M sao cho . Bài toán 3: Cho hai điểm A, B và hai số thực . Chứng minh: 10 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ Nếu = 0 thì véc tơ không đổi, không phụ thuộc vào vị trí điểm M Bằng phương pháp quy nạp ta có thể chứng minh được kết quả tổng quát: ­ Cho n điểm A1, A2,.An và n số thực ,,. sao cho++.+ Khi đó tồn tại duy nhất điểm I sao cho: (1). Điểm I gọi là tâm tỉ cự của hệ điểm {A1, A2,.An} ứng với các hệ số {,,.} (n ≥ 2). Từ (1), với điểm M tùy ý ta có: Công thức này thường xuyên được sử dụng trong những bài toán có liên quan tới tâm tỉ cự. Ta gọi nó là công thức thu gọn. Với n = 3 và ==, ta thấy đây là tính chất trọng tâm của tam giác được trình bày dưới đây. Bài toán 4: Cho tam giác ABC và 3 số không đồng thời bằng 0. Chứng minh rằng: a. Nếu thì tồn tại duy nhất điểm I sao cho . b. Nếu thì không tồn tại điểm M sao cho . C­Tính chất trung điểm. Bài toán 5: M là trung điểm của đoạn thẳng AB khi và chỉ khi Hoặc với điểm M bất kỳ ta có . D­ Tính chất trọng tâm tam giác. Bài toán 6: Cho tam giác ABC. CMR điểm G là trọng tâm tam giác khi và chỉ khi hoặc với điểm M bất kỳ ta có . E­ Điều kiện cần và đủ để ba điểm phân biệt A, B, C thẳng hàng. Bài toán 7: Ba điểm phân biệt A, B, C thẳng hàng khi và chỉ khi thoả mãn một trong các điều kiện sau: 1. Tồn tại một số k khác 0 sao cho 2. Cho một điểm I và một số t nào đó sao cho là điều kiện cần và đủ để ba điểm phân biệt A, B, C thẳng hàng. F­ Công thức điểm chia. Bài toán 8: Cho đoạn thẳng AB, số thực k khác 0 và 1. Ta nói điểm M chia đoạn AB theo tỉ số k nếu . CMR với điểm C bất kỳ ta có: (*). Ta gọi (*) là công thức điểm chia G­ Công thức hình chiếu. 11 12 Cho hai véc tơ . Gọi B’ là hình chiếu của B trên đường thẳng OA khi đó: . Véc tơ gọi là hình chiếu của trên đường thẳng OA; Công thức gọi là công thức hình chiếu. H­ Bất đẳng thức véc tơ Định lí: Trong hệ trục tọa độ Đề­Các vuông góc Oxy, cho hai véc­ tơ , . Khi đó thỏa mãn các bất đẳng thức: Các đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi hai véc­tơ cùng hướng. c. Hệ thống bài tập và phương pháp giải: Trong thực tế giải các bài toán, không phải lúc nào cũng làm theo 4 bước như trên, không phải lúc nào cũng phân tích các véc tơ theo hai véc tơ cơ sở cho trước, mà có thể giải quyết bài toán một cách linh hoạt. Việc rèn luyện cho học sinh thông qua một hệ thống bài tập đã được phân loại sẽ đem lại hiệu quả cao trong dạy học. Việc đưa ra hệ thống bài tập đã được phân loại nhằm giúp học sinh có kinh nghiệm giải toán và rèn luyện các kỹ năng: ­ Chuyển bài toán sang ngôn ngữ véc tơ. ­ Phân tích một véc tơ thành một tổ hợp véc tơ. ­ Kỹ năng biết cách ghép một số véc tơ trong một tổ hợp véc tơ. ­ Biết khái quát hoá một số những kết quả để vận dụng vào bài toán tổng quát hơn. Đặc biệt biết vận dụng quy trình bốn bước giải bài toán hình học bằng PPVT vào giải các bài tập hình học. * Bản thân tôi đã dùng hai hệ thống bài tập: Phần 1 là Các bài toán hình học lớp 10 (đã phân 4 dạng) và phần 2 là các pt, hệ pt giải bằng PPVT trong các tình huống dạy học khác nhau như: Làm bài tập về nhà, bài tập phân hoá, dùng để bồi dưỡng HS khá giỏi, dùng để kiểm tra,. góp phần bồi dưỡng năng lực giải toán cho học sinh (chủ yếu là bồi dưỡng học sinh khá giỏi). PHẦN 1: Dùng PPVT giải các bài toán hình học lớp 10: Phân làm 4 dạng Dạng 1: Chứng minh ba điểm thẳng hàng. 12 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ Đối với dạng toán này ta có thể dùng điều kiện cùng phương của hai véc tơ để giải toán. Véc tơ cùng phương với véc tơ khi và chỉ khi có số k sao cho . Từ đó ứng dụng vào dạng toán: Cho 3 điểm A, B, C thoả mãn một điều kiện xác định. Chứng minh rằng A, B, C thẳng hàng. Phương pháp: ­ Hãy xác định véc tơ ­ Chỉ ra rằng hai véc tơ đó cùng phương, nghĩa là hãy chỉ ra số thực k sao cho . Ví dụ: (Bài 19­tr8­SBT HH10 nâng cao) Cho tam giác ABC. Các điểm M, N, P lần lượt chia các đoạn thẳng AB, BC, CA theo các tỷ số lần lượt là m, n, p (đều khác 1). Chứng minh rằng: M, N, P thẳng hàng khi và chỉ khi mnp = 1 (Định lý Mênêlauýt). Hướng dẫn giải: (Theo quy trình 4 bước giải bài toán HH bằng PPVT) Bước 1: GV chọn véc tơ cơ sở. HS: Chọn hai véc tơ làm hai véc tơ cơ sở. Mọi véc tơ xuất hiện trong bài toán đều phân tích được theo hai véc tơ này. Bước 2: GV: Các điểm M, N, P lần lượt chia các đoạn thẳng AB, BC, CA theo các tỷ số lần lượt là m, n, p (đều khác 1) tương đương với các đẳng thức véc tơ nào? HS: . GV: Điều phải chứng minh M, N, P thẳng hàng tương đương với đẳng thức véc tơ nào phải xảy ra? HS: ­ Chỉ ra số thực k sao cho hoặc ­ Với điểm O bất kỳ và một số thực ta có . Bước 3: Lấy điểm O nào đó, ta có Để đơn giản tính toán, ta chọn điểm O trùng với điểm C khi đó ta có: (1) 13 14 Từ hai đẳng thức cuối của (1) ta có: Và thay vào đẳng thức đầu của (1) ta được: Từ Bài toán 7: Điều kiện cần và đủ để 3 điểm M, N, P thẳng hàng là: Bước 4: Vậy cho tam giác ABC. Các điểm M, N, P lần lượt chia các đoạn thẳng AB, BC, CA theo tỷ số m, n, p thì M, N, P thẳng hàng khi và chỉ khi: mnp=1. Lưu ý: Học sinh có thể vận dụng cách chứng minh bài toán trên vào giải các bài toán sau: 1/ Bài 38­tr11­SBT­ HH10­nâng cao. Cho tam giác ABC có trực tâm H và tâm đường tròn trên ngoại tiếp O. Chứng minh rằng: a/ b/ 2/ Bài 39 ­ tr11 ­ SBT ­ HH10 ­ nâng cao. Cho 3 dây cung song song AA1, BB1, CC1 của hình tròn (O). Chứng minh rằng trực tâm của 3 tam giác ABC1, BCA1 và ACB1 nằm trên một đường thẳng. 3/ Bài toán: Cho tam giác ABC đường tròn tâm I nội tiếp tam giác ABC tiếp xúc với cạnh BC tại D. Gọi M, N lần lượt là trung điểm của AD và BC. Chứng minh 3 điểm M, N, I thẳng hàng. Chứng minh trên có sử dụng kết quả bài tập sau: 4/Bài 37b ­ tr11­ SBT HH10 ­ nâng cao Cho tam giác ABC với các cạnh AB = c, BC = a, CA = b. Gọi I là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC. Chứng minh rằng: . * Bài tập Bài 1: Bài 26 ­ SBT HH10 ­ nâng cao Cho điểm O cố định và đường thẳng d đi qua hai điêm A, B cố định. Chứng minh rằng điểm M thuộc đường thẳng d khi và chỉ khi có số sao cho: . Với điều kiện nào của thì M thuộc đoạn thẳng AB. Bài 2: Trên các cạnh của tam giác ABC, lấy các điểm M, N, P sao cho: . Hãy biểu thị qua và , từ đó suy ra M, N, P thẳng hàng. Bài 3: Cho tam giác ABC, gọi D, I, N là các điểm xác định bởi hệ thức: . Chứng minh A, I, D thẳng hàng. 14 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải m ộ t s ố bài toán b ằ ng ph ươ ng pháp VÉC TƠ Bài 4: Bài 20a­tr8­SBT HH10­nâng cao Cho tam giác ABC và các điểm A1, B1, C1 lần lượt nằm trên các đường thẳng BC, CA, AB. Gọi A2, B2, C2 lần lượt là các điểm đối xứng với A1, B1, C1 qua trung điểm của của BC, CA, AB. Chứng minh rằng: a) Nếu 3 điểm A1, B1, C1 thẳng hàng thì 3 điểm A2, B2, C2 cũng thế. b) Trọng tâm của 3 tam giác ABC, A1B1C1, A2B2C2 thẳng hàng. Bài 5: Cho tam giác ABC đều, tâm O. M bất kỳ ở trong tam giác ABC và có hình chiếu xuống 3 cạnh BC, CA, AB tương ứng là P, Q, R. Gọi K là trọng tâm tam giác PQR. a) Chứng minh: M, O, K thẳng hàng. b) Cho N là một điểm tùy ý trên BC. Hạ NE, NF tương ứng vuông góc với AC, AC. Chứng minh N, J, O thẳng hàng, với J là trung điểm của EF. Dạng 2: Chứng minh hai đường thẳng vuông góc. Vận dụng các kiến thức và PPVT để giải quyết các bài toán về quan hệ vuông góc sẽ cho lời giải khá rõ ràng, ngắn gọn,ta có thể quy về bài toán chứng minh hai đường thẳng vuông góc, hay từ định nghĩa tích vô hướng của hai véc tơ ta có thể suy ra: Nếu là hai véc tơ khác với nằm trên đường thẳng a, nằm trên đường thẳng b thì . Ví dụ 1: Cho tam giác ABC cân tại A; M là trung điểm của BC, H là hình chiếu của M trên AC, E là trung điểm của MH. Chứng minh rằng AE BH. Hướng dẫn giải: Bước 1: Tìm hiểu nội dung bài toán. Trước hết học sinh phải tìm hiểu bài toán một cách tổng thể: Đây là dạng toán chứng minh hai đường thẳng vuông góc. Tiếp theo phải phân tích bài toán đã cho. ­ Bài toán cho biết gì? (Cho tam giác ABC cân tại A, H là hình chiếu của M trên AC, E là trung điểm của MH). ­ Bài toán hỏi gì? (Chứng minh AE BH). ­ Tìm mối liên hệ giữa cái phải tìm với cái đã cho. Bước 2: Xây dựng chương trình giải: Để chứng minh AE minh đẳng thức véc tơ ) BH, ta phải chứng minh những gì ? (phải chứng Để sử dụng giả thiết AM và MH BC (Hay ) AC (Hay ) ta phải phân tích 15 Powered by TCPDF (www.tcpdf.org)

Xem thêm Rút gọn

Loading...
Đang tải tài liệu...

Bạn đang xem trước 15 trang tài liệu, để xem tài liệu hoàn chỉnh vui lòng click vào nút Download ở dưới.

docx Số trang: 26 | Định dạng: pdf | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 06/08/2023

Tên tài liệu Định dạng
Sáng kiến kinh nghiệm rèn luyện cho học sinh kỹ năng giải một số bài toán bằng phương pháp véc tơ docx
Sau khi tải tài liệu, Quý khách có thể chuyển đổi file tài liệu từ PDF sang WORD miễn phí tại đây
Từ khóa:
TÀI LIỆU LIÊN QUAN
Sáng kiến kinh nghiệm vận dụng phương pháp ảnh điện để giải một số bài tập tĩnh điện
docx Số trang: 37 | Định dạng: pdf | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 20/10/2024
Sáng kiến kinh nghiệm nâng cao chất lượng chuyên môn cho đội ngũ giáo viên
docx Số trang: 28 | Định dạng: docx | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 20/10/2024
118 đề thi thử tn thpt 2023 môn vật lý cụm nam định bản word có giải
docx Số trang: 14 | Định dạng: docx | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 20/10/2024
116 đề thi thử tn thpt 2023 môn vật lý sở phú thọ đợt 2 bản word có giải pzurg5bho 1684816650
docx Số trang: 13 | Định dạng: docx | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 20/10/2024
đề thi thử số 47 2019 2020 có đáp án đề thi hsg anh 9 đề thi chuyên anh 10
docx Số trang: 23 | Định dạng: docx | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 20/10/2024
Những giải pháp nâng cao khả năng làm việc cho hssv sáng kiến kinh nghệm
docx Số trang: 32 | Định dạng: pdf | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 20/10/2024
Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp ứng dụng hiệu quả các trò chơi vào môn lịch sử 6
docx Số trang: 12 | Định dạng: pdf | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 19/10/2024
26 đề thi thử tn thpt 2023 môn lịch sử thpt chuyên hà giang hà giang lần 2 file word có lời giải chi tiết doc
docx Số trang: 14 | Định dạng: docx | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 19/10/2024
đề thi thử tốt nghiệp trung học phổ thông môn địa lý
docx Số trang: 113 | Định dạng: docx | Người đăng: Tài Liệu Full | Ngày: 19/10/2024